در گذشته، گلیسیرین (Glycerin) یا گلیسرول عمدتاً بهعنوان محصول جانبی صنایع صابونسازی، تولید اسیدهای چرب و اولئوشیمی شناخته میشد و ارزش اقتصادی محدودی داشت. با توسعه صنعت بیودیزل طی دو دهه اخیر، تولید گلیسیرین خام بهطور چشمگیری افزایش یافت؛ موضوعی که در سالهای نخست، نگرانیهایی را درباره مازاد عرضه این ماده در بازار به وجود آورد.
امروزه، شرایط بهطور قابل توجهی تغییر کرده است. توسعه فناوریهای تصفیه، افزایش تقاضا در صنایع مختلف و حرکت صنایع جهان به سمت اقتصاد چرخشی (Circular Economy) باعث شده گلیسیرین از یک محصول جانبی با ارزش افزوده محدود، به یکی از مهمترین مواد اولیه در صنایع شیمیایی مختلف تبدیل شود.
در این مقاله بررسی میکنیم که چگونه گلیسیرین توانسته جایگاه خود را در اقتصاد زیستی تثبیت کند و چرا بسیاری از تحلیلگران، آن را یکی از ارزشمندترین محصولات جانبی صنعت اولئوشیمی میدانند.
اقتصاد چرخشی چیست و چرا برای صنایع شیمیایی اهمیت دارد؟
برخلاف مدل سنتی “استخراج، تولید، مصرف و دورریز”، اقتصاد چرخشی بر استفاده مجدد از منابع، کاهش ضایعات و استفاده مجدد از منابع تمرکز دارد.
در این مدل:
- ضایعات به منابع جدید تبدیل میشوند.
- محصولات جانبی دوباره وارد چرخه تولید میشوند.
- وابستگی صنایع به منابع فسیلی کاهش مییابد.
- انتشار گازهای گلخانهای و ردپای کربن کاهش مییابد.
- بهرهوری اقتصادی افزایش مییابد.
- گلیسیرین یکی از موفقترین نمونههای ایجاد ارزش افزوده از یک محصول جانبی در اقتصاد چرخشی است.

بیشتر بخوانید: پالایش گلیسیرین خام تا گرید USP: کنترل ناخالصیها و فناوریهای نوین
گلیسیرین چگونه تولید میشود؟
امروزه بخش عمده گلیسیرین جهان از دو زنجیره اصلی تولید میشود:
- تولید بیودیزل
- صنایع صابون و اولئوشیمیایی
چرا گلیسیرین خام ارزش اقتصادی پایینتری دارد؟
گلیسیرین خام (Crude Glycerin) معمولاً حاوی ناخالصیهای مختلفی است که مهمترین آنها عبارتاند از:
- متانول (در برخی روشهای تولید)
- نمکهای
- اسیدهای چرب آزاد
- آب
- باقیمانده کاتالیستها
- ترکیبات آلی جانبی
وجود این ناخالصیها موجب میشود استفاده مستقیم از گلیسیرین خام در بسیاری از صنایع، بهویژه صنایع دارویی، غذایی، آرایشی و بهداشتی، امکانپذیر نباشد و این ماده پیش از مصرف نیازمند فرآیندهای تصفیه و خالصسازی باشد.
ارزش واقعی گلیسیرین زمانی ایجاد میشود که این ماده طی فرآیندهای پیشرفته تصفیه، به گریدهای صنعتی، آرایشی و بهداشتی، دارویی یا غذایی تبدیل شود.
فناوریهای نوین تصفیه گلیسیرین
در سالهای اخیر، فناوریهای متعددی برای خالصسازی و پالایش گلیسیرین خام با هدف تولید گریدهای مختلف توسعه یافتهاند. مهمترین این فناوریها عبارتاند از:
تقطیر تحت خلأ (Vacuum Distillation)
این روش پرکاربردترین روش صنعتی برای تولید گلیسیرین با خلوص بالا می باشد.
مزایا:
- حذف متانول
- حذف ترکیبات فرار
- امکان دستیابی به خلوص بیش از ۹۹.۵ تا ۹۹.۷ درصد (بسته به کیفیت خوراک و طراحی فرایند)
رزین تبادل یونی (Ion-exchange resins)
معمولاً بهعنوان یک مرحله تکمیلی در فرآیند پالایش گلیسیرین بهکار میرود. در این روش، رزینهای کاتیونی و آنیونی با تبادل یونهای موجود در گلیسیرین خام، مقادیر کم املاح و ناخالصیهای یونی را حذف میکنند. این فرآیند مصرف انرژی پایینی دارد، رزینها قابل احیا هستند و در نهایت آب تولیدشده نیز در مراحل بعدی از گلیسیرین جدا میشود.
فیلتراسیون غشایی (Membrane separation technology)
فناوری نوظهور برای کاهش مصرف انرژی و افزایش راندمان تصفیه.
گلیسیرین تصفیهشده در چه صنایعی استفاده میشود؟
پس از تصفیه، گلیسیرین وارد صنایع متعددی میشود.
صنایع آرایشی و بهداشتی
به دلیل خاصیت مرطوبکنندگی (Humectant) بالا، گلیسیرین در صنایع آرایشی بهداشتی که اصطلاحا گلیسیرین آرایشی و بهداشتی (گلایجن) نامیده می شود، در تولید محصولات زیر کاربرد گستردهای دارد :
- محصولات مراقبت از پوست، از جمله انواع کرمها، لوسیونها و شویندههای صورت
- انواع شامپو
- مایع دستشویی

صنایع دارویی
هم چنین گلیسیرین به عنوان یک Excipient با نام گلیسیرین دارویی در تولید بسیاری از محصولات دارویی، استفاده می شود.
- شربتها
- ژلها
- شیاف
- داروهای موضعی و برخی از فرآورده های تزریقی
مطالعه بیشتر : گلیسیرین خالص در صنعت داروسازی: استانداردهای کیفیت برای فرمولاسیونهای تزریقی استریل
صنایع غذایی
در صنایع غذایی بهگلیسیرین با نام گلیسیرین غذایی به عنوان مرطوب کننده و نگهدارنده رطوبت در بسیاری از محصولات غذایی مثل انواع آدامس، کیک و … مورد استفاده قرار می گیرد.
صنایع شیمیایی
گلیسیرین به دلیل ساختار پلیال، واکنشپذیری شیمیایی مناسب و زیستتخریبپذیری، یکی از مهمترین مواد اولیه در تولید طیف گستردهای از محصولات شیمیایی به شمار میرود. این ماده علاوه بر آنکه بهعنوان ماده اولیه یا حدواسط شیمیایی مورد استفاده قرار میگیرد، نقش مهمی در بهبود خواص فیزیکی و عملکردی بسیاری از محصولات صنعتی، از جمله رزینهای آلکیدی، پلییورتانها و ضدیخهای زیستی، ایفا میکند.
صنایع شوینده
گلیسیرین بهعنوان یک مرطوبکننده مؤثر، در فرمولاسیون انواع محصولات شوینده بهکار میرود و از کاهش رطوبت طبیعی پوست در حین شستوشو جلوگیری میکند. این ماده با افزایش نرمی و لطافت پوست، احساس خشکی و کشیدگی پس از مصرف را کاهش داده و تجربه مصرفکننده را بهبود میبخشد. همچنین، سازگاری بالای گلیسیرین با سایر مواد اولیه، آن را به یکی از ترکیبات پرکاربرد در تولید شویندههای ملایم تبدیل کرده است.
بیشتر بخوانید: تأثیر کیفیت گلیسیرین صنعتی بر عملکرد رزینهای آلکیدی در صنعت رنگ و پوشش
نقش گلیسیرین در توسعه اقتصاد زیستی (Bioeconomy)
اقتصاد زیستی بر استفاده از منابع تجدیدپذیر برای تولید مواد شیمیایی، سوخت و محصولات صنعتی تأکید دارد.
گلیسیرین یکی از مهمترین خوراکهای زیستی برای تولید مواد با ارزش افزوده بالا است.
از جمله:
- پروپیلن گلیکول (Propylene Glycol)
- اپیکلروهیدرین (Epichlorohydrin)
- گلیسرول کربنات (Glycerol Carbonate)
- پلیمرهای زیستپایه
- حلالهای سبز
این محصولات معمولاً ارزش افزوده بسیار بیشتری نسبت به گلیسیرین خام دارند و نقش مهمی در توسعه شیمی سبز و اقتصاد زیستی ایفا میکنند.
گلیسیرین و کاهش ردپای کربن
استفاده مجدد از گلیسیرین مزایای زیستمحیطی قابل توجهی ایجاد میکند.
از جمله:
- کاهش ضایعات صنعتی
- کاهش مصرف منابع فسیلی
- کاهش انتشار گازهای گلخانهای
- افزایش بهرهوری منابع
آینده بازار جهانی گلیسیرین
پیشبینیها نشان میدهد همزمان با رشد:
- سوختهای زیستی
- محصولات زیستپایه
- محصولات آرایشی و بهداشتی
- داروسازی
- مواد شیمیایی سبز
تقاضا برای گلیسیرین با خلوص بالا نیز افزایش خواهد یافت.
همچنین سرمایهگذاری در فناوریهای تصفیه و تبدیل گلیسیرین به مواد شیمیایی با ارزش افزوده بالا، یکی از روندهای مهم صنعت اولئوشیمی در سالهای آینده خواهد بود.
پدیده شیمی جم؛ تولیدکننده گلیسیرین با کیفیت برای صنایع مختلف
پدیده شیمی جم به عنوان تولید کننده مواد اولیه شیمیایی با بهرهگیری از دانش فنی، کنترل کیفیت دقیق و تجربه در حوزه اولئوشیمی، گریدهای مختلف گلیسیرین را برای صنایع:
- آرایشی و بهداشتی
- شوینده
- دارویی
- غذایی
- رنگ و رزین
- صنایع شیمیایی
تأمین میکند.
برای آشنایی بیشتر با مشخصات فنی، گریدهای مختلف و کاربردهای این محصول، میتوانید صفحه گلیسیرین در وبسایت پدیده شیمی جم را مطالعه کنید.
جمعبندی
گلیسیرین نمونهای موفق از تبدیل یک محصول جانبی به یک سرمایه ارزشمند در اقتصاد چرخشی است. پیشرفت فناوریهای تصفیه، گسترش کاربردهای صنعتی و حرکت جهانی به سمت مواد اولیه تجدیدپذیر، این ماده را به یکی از ارکان مهم اقتصاد زیستی تبدیل کرده است. برای بسیاری از صنایع، استفاده از گلیسیرین علاوه بر مزایای اقتصادی، میتواند به کاهش ضایعات، افزایش بهرهوری منابع و توسعه زنجیرههای ارزش مبتنی بر اقتصاد چرخشی کمک کند.
سوالات متداول


